هدایت هوشمندانه سیلاب در سازه های آبی شوشتر

سازه های آبی دوهزار ساله شوشتر سیلاب را هدایت کرد.

 

 

آشنایی با سازه های آبی شوشتر (ساختاری پیچیده و جذاب)

ساکنان ایران زمین در زمان هخامنشیان تا ساسانیان با استفاده از طرحی هوشمندانه مجموعه‌ای به هم پیوسته از پل ها، بندها، آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها و تونل‌های عظیم هدایت آب ایجاد کردند تا از آب بیشتر بهره ببرند. امروزه شاید تنها بخشی از این ساختار پیچیده باقی مانده باشد؛ اما ریزش آب حاصل از پساب آسیاب‌ها، آبشارهای مصنوعی زیبایی را ایجاد کرده که به محوطه‌ای حوضچه مانند می ریزند و منظره ای حیرت انگیز را در دل شهر ایجاد کرده اند.

این مجموعه را می توان موزه زنده صنعت آب ایران باستان دانست که سندی بر اثبات دانش پیشرفته ایرانیان است در علوم مهندسی آب؛ دانشی که بسیاری در مورد آن چیزی نمی دانند. بستن مسیر رود کارون همزمان با احداث پل بر روی رودخانه ای که عرض آن بیش از ۲ متر است و سپس مهار جریان آب و بالا آوردن سطح آب و روانه کردن آن به سوی زمین های کشاورزی در بیش از ۱۷۰۰ سال پیش با ابزارهای آن زمان چیزی نیست که بتوان آن را نادیده گرفت.

آثار شاخص سازه های آبی شوشتر

در فهرست میراث جهانی یونسکو این مجموعه شامل چندین اثر است که در ادامه به معرفی آنها می پردازیم:

– بند میزان

برای کشاورزی باید زمین را با آب رودخانه آبیاری کرد که به دلیل پایین بودن سطح رودخانه از زمین ها باید آب را بالا آورد. امروزه آب را از رودخانه پمپ می کنند اما در گذشته خبری از پمپ نبود؛ پس سازه ای به نام بند را به وجود آوردند که عمود بر رودخانه ساخته می شد و با مسدود کردن جریان آب، سطح آن را بالا می آورد. بند با سد متفاوت است؛ سد را می سازند تا آب را پشت آن ذخیره کنند؛ اما بند را می سازند تا سطح آب را بالا بیاورند. آب از روی بند سرریز می شود؛ اما سد اجازه عبور آب را نمی دهد.

بند میزان سازه ای انسان ساخت است که پیشینه اش به دوران ساسانی باز می گردد و ساخت آن را به شاپور اول ساسانی نسبت می‌دهند. این بند، همان طور که از نامش پیداست، برای میزان یا تنظیم کردن آب رودخانه کارون بین دو شاخه بوده است. بند میزان آب کارون را به دو بخش تقسیم کرده و آن را به نسبت های ۲ و ۴ در رودهای گرگر و شُطِیط جاری می سازد. به دلیل میزان نسبت ها، رود گرگر را دودانگه یا مسرقان و رود شطیط را چهاردانگه هم می خوانند. گرگر با حدود ۴۰ متر عرض در ابتدای شهر شوشتر توسط بند میزان از کارون جدا شده و در منطقه بند قیر در جنوب شوشتر دوباره در شاخه اصلی جاری می شود. گفته می شود در محل بند قیر، شهری ساسانی به نام روستاگ کواذ (رستم کواذ) وجود داشته و در منابع عربی اغلب به صورت رُستقباذ یا رستقاباد از آن یاد شده است. بعدها این مکان عَسْکر مکرم (عَسْکر عربی شده لشکر فارسی است) نام گرفت. عسکر مکرم یکی از ضراب خانه های سلسله آل بویه در قرن یازدهم نیز بود.

شُطِیط رودی است که در بدو ورود به جلگه خوزستان شکل می گیرد. شطیط و گرگر در نهایت با رود دز ادغام می شوند و کارون بزرگ را شکل می دهند.

بند میزان را با استفاده از سنگ تراشیده شده شوشتر و ساروج ساخته اند. ساروج از ابتکارات معماران ایرانی در دوران بسیار کهن و نوعی ملات است که برای ساختن آن از خاک رس و آهک استفاده می کنند. نمای بند میزان به صورت چند منحنی به هم پیوسته است و ۱۰ دهانه آب رو دارد. ۹ دهانه در ضلع شرقی قرار دارند و دهانه دهم که پهن تر است در غرب واقع شده است. بعد از دهانه دهم بند به صورت دیوار به سمت غرب امتداد می یابد تا به زیر پایه های برج تاریخی کلاه فرنگی می رسد.

با کمی توجه به تاریخ شوشتر می توان به اهمیت بند میزان پی برد. همین بس که شکسته شدن این سد ازدیاد فقر و بدبختی در شوشتر را به بار آورده و پابرجا بودن آن به‌ همراه دیگر سازه‌های آبی شوشتر باعث آبیاری ۴۰ هزار هکتار دشت شده است. این بند چند دهانه دارد که مهم ترین آنها دهانه‌ای است که تنظیم آب دو شاخه رودخانه را بر عهده دارد. اگر دِبیِ گرگر بیشتر از یک سوم شود، این دهانه آن را به شاخه شطیط منتقل می کند و عکس آن نیز آب اضافی شطیط را به گرگر می ریزد.

امروزه دهانه های این بند تاریخی، توسط شاخ و برگ و تنه درختان مسدود شده اند و این اتفاق فشار آب بر بدنه این سازه آبی را به دنبال دارد. آسیب به این بند جریان آب به سمت مجموعه آبشارهای شوشتر را نیز کند می کند و مقدمات تخریب آنها را فراهم می آورد.

– برج کلاه فرنگی

برج کلاه فرنگی شوشتر اثری به جامانده از دوره قاجار است که در کنار رود شطیط قرار دارد و بقایای برج ۸ ضلعی را شامل می شود. این اثر بر فراز تپه کوتاهی ساخته شده است که به بند میزان اشراف دارد. گفته می شود این مکان محل نظارت قیصر روم یا شاپور ساسانی بر پهنه رودخانه و کار کارگران بوده‌ است. برخی دیگر نیز آن را جایی برای نظارت بر مقدار و شدت جریان رودخانه دانسته اند.

پی این برج ۸ ضلعی، ۴ متر بالاتر از سطح زمین قرار دارد و ارتفاع خود برج نیز به ۷ متر می رسد. نمای بیرونی این برج را سنگ‌های تراش خورده تشکیل می دهند که به مرور زمان از میان رفته اند و اکنون فقط ۳ متر از آنها بر بدنه به چشم می خورد.

این اثر بخشی از سازه های آبی شوشتر به شمار می رود و علاوه بر ثبت جهانی به صورت جداگانه در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۸ با شماره ثبت ۲۶۱۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 

رودخانه دست کند گرگر

نهر گرگر رودخانه ای دست کند و مصنوعی است که در شمال شهر شوشتر توسط بند میزان از رود کارون جدا می شود و به سوی جنوب می رود. گفته می شود که این رودخانه در دوره هخامنشی و برای تکامل سازه های آبی شهر حفر شده است. این نهر علاوه بر اینکه به عنوان بخشی از مجموعه سازه های آبی شوشتر به ثبت رسیده است، با شماره ۱۷۵۹۹ در فهرست آثار ملی ایران نیز قرار دارد. این رود ۴۰ کیلومتر طول دارد و در نهایت با شاخه شطیط در هم می آمیزد.

از دلایل ساخت رود گرگر می توان موارد زیر را برشمرد:

کاستن حجم آب رود کارون: کاهش میزان آب هم خطر سیلاب را برای شهر کاهش می داد و هم امکان ساخت سازه های آبی مانند پل بر روی این رودخانه را به وجود می آورد. با کاهش جریان آب امنیت سازه ها نیز تامین می شد.

آبیاری زمین های بالادست رودخانه کارون: شیب طبیعی منطقه از شرق به غرب است که با حفر گرگر امکان جاری کردن آب در اراضی بالا دست کارون فراهم شد.

امنیت شهر: رودخانه گرگر مانعی برای جلوگیری از ورود دشمنان به شهر بوده و از لحاظ امنیتی نیز جایگاه ویژه ای داشته است.

 

– پل بند گرگر

پل بند گرگر یکی از دروازه‌های ششگانه تاریخی شوشتر به شمار می رود که پیشینه ساخت آن به دوران ساسانیان باز می گردد. این بند ساخته شد تا مسیر آب را از رودخانه دست ساز و تاریخی گرگر منحرف کند و آب به سمت تونل های آسیاب های آبی به راه افتد. این بند با مسدود کردن رودخانه گرگر موجب بالا آمدن آب رودخانه و رسیدن آن به تونل های سه گانه مجموعه می شود. این تونل ها در ۳ سطح متفاوت ساخته شده اند و حجم معینی از آب را برای به حرکت در آوردن پره‌های آسیاب منتقل می کردند. وظیفه هدایت آب از پشت پل بند گرگر به محوطه پایین دست بر عهده این تونل ها بوده و آب از طریق انشعابات فرعی برای تولید انرژی آسیاب ها و آبیاری باغ ها به کار می رفته است. این انشعابات فرعی در اصطلاح محلی نِیْر (Neir) نامیده می شوند که معادل نهر است و به تونل های کوچک اشاره دارد. سه تونل این بخش عبارتند از:

تونل بلیتی

عبور این كانال از زیر محله ای به نام بلیتی باعث شده تا چنین نامی را برای آن برگزینند. این تونل حدود ۳۶۰ متر طول و حدود ۵-۷ متر عرض دارد و سطح آن بالاتر از بقیه تونل هاست. اختلاف سطح این تونل باعث شده تا به عنوان سر ریز پل بند گرگر کاربرد داشته باشد. عملکرد این تونل، گذراندن آب های سیلابی و آبرسانی به آسیاب های ضلع شرقی محوطه بوده است.

تعدادی كانال فرعی از تونل بلیتی منشعب می شوند كه برخی از آنها جهت آبیاری زمین های پایین دست و آبرسانی به منازل به کار می رفتند و تعداد دیگر چرخِ آسیاب های ضلع شرقی را می گرداندند. بزرگترین خروجی و خروجی اصلی تونل بلیتی با نام توف دیدی شناخته می شود؛ چرا که این خروجی از سمت محوطه آبشارها قابل رویت نیست و فقط بخار حاصل از ریزش آب آن به چشم می خورد. دیدی در زبان محلی به معنای دود یا غبار به کار می رود. این خروجی فقط در سه ماه پر بارندگی یعنی ماه های آذر، دی و بهمن پر آب است و دیگر خروجی ها با نام های داراب خان و دو برادران در سایر ماه ها و در زمان پرآبی تونل دهانه شهر نیز آب دارند.

تونل دهانه شهر

سطح تونل دهانه شهر از سطح تونل بلیتی پایین تر است؛ اما بالاتر از کانال سه کوره قرار دارد. این كانال مسیر کوتاه تری نسبت به تونل بلیتی دارد و دارای طول تقریبی ۱۵۰ متر و عرض ۱٫۵ تا ۲ متر است. خروجی این تونل در قسمت شمال شرقی پل بند واقع شده است و به ضلع شرقی محوطه منتهی می شود. تونل دهانه شهر، آب تعدادی از آسیاب های ضلع شرقی با نام های دهانه شهر و حاج مندل را تامین کرده و سرریز آن در كانال های خروجی حاج مندل و دهانه شهر جاری می شود. این تونل به دلیل سطح به نسبت پایین، تقریبا در تمام سال به جز ماه هایی كه سطح آب خیلی پایین باشد دارای آب است.

تونل سه كوره

سه كوره، نام تونلی در شمال مجموعه آبشارهاست که سه ورودی دارد و به همین دلیل چنین نامی به خود گرفته است. این تونل در اغلب فصل ها زیر سطح آب قرار دارد و طول آن به حدود ۱۰۰ متر می رسد. تامین آب آسیاب های ضلع غربی مجموعه بر عهده این تونل است. تونل سه كوره در مسیر حركت خود با یک تونل انحرافی در زیر پل بند گرگر، آب را به قسمت شمالی محوطه می رساند و موجب به کار افتادن آسیاب ها در این قسمت می شود. قرار گرفتن ورودی این كانال در پایین سطح رودخانه، باعث شده تا در تمام ماه های سال آب در آن وجود داشته باشد. خروجی اصلی این تونل به لوفا شهرت دارد که جمع لوف است. لوف در زبان محلی به آبی كه با شدت حركت و تولید موج كند اتلاق می شود.

پل بند گرگر ۸۰۰ متر پایین تر از بند میزان، واقع شده است. پیشینه ساخت این اثر را به دوره صفوی نسبت می دهند و نمونه برداری ها و آزمایش های انجام شده بر روی نمونه آجر این پل حکایت از قدمت ۴۷۰ ساله آن دارند. البته ناگفته نماند که این بند در دوره های پیشین به صورت صخره های طبیعی بوده است.

پل بند گرگر در شرق ضلع شمالی مجموعه آبشارها قرار دارد. این اثر علاوه بر قرارگیری در فهرست میراث جهانی در تاریخ ۲۰ آذر ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۲۹۱۴ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است.

در کتاب تذکره شوشتر، نوشته سید عبدالله جزایری درباره این بند چنین آمده است:

طهماسب سلطان ولد محمد سلطان مذکور سه سال حاکم بود و در ایام او بنای پل گرگر به اتمام رسید و قبل از آن مردم از روی بند میزان تردد می نمودند. و بانی پل ملا حسینی مردی درویش بی روزگار پریشان حال بود و چون این اراده کرد به هرکه اظهار نمود او را تمسخر و ملامت می کردند تا آنکه به طوف افتاده کمر عزیمت بر میان بست و توفیق الهی امداد نموده و به اتمام رسانید و ذکر خیر او به روزگار باقی ماند.و مبلغ ها از اخراجات فاضل ماند که ملا حسین طواحین (آسیاب ها) و دکاکین ساخت و املاک خرید. و تاریخ بنای پل را بدین وجه گفته اند «این پل از جهد حسینی شد تمام»

 

مجموعه آبشارها و آسیاب های آبی

مجموعه آبشارها و آسیاب های آبی، شاخص ترین بخش این مجموعه هستند که در کنار پل بند گرگر و در مسیر رودخانه دست کند گرگر خودنمایی می کنند. در این مجموعه تعداد قابل توجهی آسیاب آبی دیده می شود که نمونه کامل و بزرگی از به کارگیری نیروی آب برای چرخاندن آسیاب‌ها در گذشته به شمار می روند. گفته می شود که در محوطه‌ آبشارهای شوشتر حدود ۴۰ آسیاب قرار داشته که برای تهیه‌ آرد مورد استفاده بودند. همه محوطه آبشارها و سازه های آسیاب را از سنگ خارا و ملات آهک و ساروج ساخته اند و  اتاق های تودرتوی این بخش نیز از حجاری سنگ ها و دیواره های سنگی رود ایجاد شده اند. به طور کلی این مجموعه به سه بخش تقسیم می شود که عبارتند از:

 

محوطه شرقی

حدود ۱۰ آسیاب در این محوطه به چشم می خورد که عبارتند از: آسیاب دو برادران، داراب خان، حاج مندل، راتق و دهانه شهر. هر یک از این آسیاب ها دو سنگ آسیاب دارند و آب مورد نیاز آنها از تونل دهانه شهر و از تونل بلیتی تامین می شود.

 

محوطه شمالی

ساختمان های موجود در این محوطه قدمت کمتری نسبت به دیگر ساختمان ها دارند. در این محوطه می توان این آثار را مشاهده کرد: آسیاب های خدایی، آسیاب رضا گلاب یا پنیری، آسیاب های رضوان، تاسیسات مربوط به کارخانه برق مستوفی که در سال ۱۳۳۲ احداث شده و تلمبه خانه که تامین کننده آب مصرفی شهر بوده است. تونل سه کوره آب این آسیاب ها را تامین می کند و آب مورد نیاز کارخانه برق نیز از تونل دهانه شهر می آید.

 

محوطه غربی

۲۱  آسیاب در این بخش به چشم می خورد که در دو نوع شیبی و تنوره ای ساخته شده اند و آب آنها از تونل سه کوره تامین می شده است. آسیاب های محوطه غربی مانند یک جزیره بین كانال دوپلون و شاخه گرگر واقع شده اند و نزدیک شدن به آنها از طریق پلی سنگی به نام دوپلون میسر است. این پل دارای دو دهانه، ۹ متر طول، ۳ متر عرض و ۵ متر ارتفاع است.

در گذشته بعد از دوپلون و در محدوده آسیاب های ضلع غربی یک ساباط (دالان سرپوشیده) با یک ورودی و دو خروجی قرار داشته که از آن به عنوان استراحتگاه مراجعان به آسیاب ها استفاده می شد؛ اما همزمان با تخریب آسیاب ها در سال های اخیر این بنا نیز از میان رفت.

به جز آسیاب ها، کارخانه یخ جولازاده که در ۱۳۳۴ ساخته شده و یک تلمبه خانه آب نیز در این بخش دیده می شود.

در محوطه غربی، پلکان سنگی بسیار بزرگی با ۱۱۵ پله وجود دارد که راه ارتباطی بافت قدیم شهر با محوطه غربی بوده است و با استفاده از آن اهالی منطقه به سهولت به آب شرب مورد نیاز خود دسترسی پیدا می کردند. این پلكان با استفاده از عوارض طبیعی زمین احداث شده و ساختار آن یکی از شگفتی های مجموعه به شمار می رود. در ساخت این پلكان از قطعه سنگ های ماسه ای و گل یا مخلوط گل و آهک به کار برده اند.

در زیر این پلکان و بر بام آسیابی به نام لوعلی، ساختمانی مربع شکل با سقفی گنبدی دیده می شود که ظاهری شبیه به آتشکده دارد. از این اتاقک به عنوان نمازخانه و استراحتگاه آسیابان استفاده می کردند. این اتاقک به صورت چهارطاقی با طاق های جناغی بوده و از سه طرف باز است.

اتاقک هایی نیز در انتهای محوطه جا خوش کرده اند که ورود به آنها از طریق پلکان هایی که در صخره تعبیه شده اند امکان پذیر است.

 

قلعه سلاسل

قلعه سلاسل شوشتر دژی بسیار بزرگ در کنار رود شطیط است که این بخش ها را در بر دارد: حیاط‌های مفصل و متعدد، سربازخانه‌ها، طویله‌ها، حمام‌ها، شبستان‌ها، برج‌ها، باغچه‌ها، قورخانه، نقاره خانه، حرم خانه، آشپزخانه، قاپی‌ یا دروازه های متعدد، حوض‌های بزرگ، حصار و خندق.

این قلعه جزو قلعه‌های چند وجهی محسوب می شود و به شکل بیضی بنا شده است. اکنون بیشتر عمارت‌های این قلعه از میان رفته اند و تنها اتاق‌های زیرزمینی، فضاهای زیرزمینیِ رایج در جنوب ایران موسوم به شوادان و تونل‌های داریون (در ادامه در موردش سخن خواهیم گفت) در آن به چشم می خورند. این قلعه ۲ در بزرگ دارد و خندقی در سمت شمال و شمال شرقی آن به چشم می خورد که در جنوب به نهر داریون می رسد.

متون تاریخی حکایت از وجود این قلعه در زمان هخامنشیان دارند و گفته می شود قلعه تا حدود ۵۰ سال پیش همچنان سرپا و آباد بوده است.

این قلعه، هم نقش دفاعی از شهر شوشتر داشته و هم مرکز کنترل نهر داریون و محل استقرار والی خوزستان به شمار می رفته است. مادام ژان دیولافوآ باستان‌شناس معروف اعزامی دولت فرانسه در سال ۱۸۸۱م درباره این قلعه چنین می گوید:

قلعه سلاسل اقامتگاه رسمی والی خوزستان است، و در روی کوهی که مانند فلات کوچکی است قرار دارد. در پای این کوه هم یکی از شعب کارون که شطیط نام دارد عبور می‌کند، و ساختمان‌ها و استحکاماتی که از عهد ساسانیان باقی مانده‌اند آن را از طرف شهر قابل دفاع می‌سازند.

قلعه سلاسل بارها و بارها مورد مرمت قرار گرفته است؛ یک بار به دست فتحعلی خان پسر واخشتوخان در قرن ۱۱ هجری، بار دیگر در سال ۱۲۳۷ به دست محمد علی میرزای دولتشاهی، به امر نظام السلطنه حسینقلی خان مافی در سال ۱۳۰۷ و … . شوادانِ بزرگ قلعه در سال ۱۳۰۷ بازسازی و مرمت شده است و کف و دیوارهای آن را با کاشی‌های آبی رنگ تزیین کرده اند. ظاهرا این شوادان محل استراحت بزرگان نظامی در تابستان بوده است. برخی نام سلاسل را مربوط به ابی سلاسل می‌دانند که در قرن ۴ دست به مرمت این اثر زده است. در دوران قاجار والی خوزستان عمارتی حکومتی در ۳ طبقه و در سمت شمال این قلعه ساخت.

در دهه ۴۰ باقی مانده قلعه را تخریب کردند تا با استفاده از مصالح آن در قسمت غربی قلعه ساختمان ادارات دارایی قند و شکر و غله و دخانیات را احداث کنند.

نکته مهم درباره این قلعه این است که به جز قابلیت های نظامی، کارایی اصلی آن را در ارتباط با امور شبکه آبیاری، حفاظت و مرمت مجموعه سازه های آبی و اداره کردن تقسیم آب در اراضی جنوبی شوشتر نیز باید در نظر گرفت.

کانال داریون

کانال داریون، نهر داریوش یا دارا عنوان نهری دست کند است که در دوره داریوش اول هخامنشی حفر شده است. این کانال، آب را از شمال شهر به سوی جنوب و از غرب به داخل شهر شوشتر و زمین های کشاورزی می رساند.

این نهر که وظیفه آبیاری دشت میاناب شوشتر را بر عهده داشته است از رود شطیط جدا می‌شود و پس از طی مسافتی دوباره به آن می پیوندد. دهانه نهر داریون در زیر قلعه سلاسل واقع شده است و میر آب‌ها از همین قلعه آن را کنترل می کردند. میر آب ها مدیر و محاسبه گر زمان و ساعت آبی بودند و در راستای تقسیم عادلانه و تعیین زمان تحویل دادن آب قنات به افراد تلاش می کردند.

این نهر علاوه بر اینکه بخشی از اثر جهانی سازه های آبی شوشتر است، با شماره ۴۱۴۱ در فهرست آثار ملی نیز قرار دارد.

 

 

تاریخچه سازه های آبی شوشتر

قدیمی‌ترین آثاری که در این شهر کشف شده اند، به دوران پارینه سنگی و پیش از تاریخ تعلق دارند. مجاورت شوشتر با کارون، موقعیت ممتاز و شرایط مناسب زندگی را در این شهر در اختیار اقوام مختلف می گذاشت و به همین دلیل بسیاری به سکونت در آن تمایل نشان می دادند. شواهد نشان می دهند که شوشتر در دوره عیلامی به دلیل نزدیکی به معبد چغازنبیل اعتبار خاصی داشته است. در دوره سلطنت اردشیر یکم، از سال ۴۶۵ تا ۴۲۴ پیش از میلاد، این شهر تجدید بنا شد و به صورت جزیره‌ای میان آب ها در آمد. همین مساله لزوم وجود سازه های آبی به صورت کانال ها، پل بندها و آسیاب ها را بیش از پیش پر اهمیت جلوه داد و چهره شهر با حضور سازه های جدید دگرگون شد. البته سنگ بنای این سازه های آبی پیش از این توسط داریوش بزرگ گذاشته شده بود و در این دوره تکامل چشم گیری یافت.

شوشتر در دوره اشکانیان به عنوان پایتخت حاکمان محلی خوزستان در نظر گرفته شد و در زمان ساسانیان یکی از مراکز مهم خوزستان به شمار می آمد. به روایت تاریخ، آبادانی شوشتر در زمان شاپور ساسانی به اوج رسید و این شهر درخشان‌ترین دوره تاریخی حیات خود را داشت. در این زمان با تجهیز تاسیسات آبیاری، کشاورزی به حرفه ای پررونق بدل شد.

ساختمان آسیاب های محوطه، بیشتر در دوران صفوی ساخته شده اند و سیل سال ۱۳۴۲ آسیب هایی جدی به آنها وارد کرده است. البته پی ساختمان این آسیاب ها به دوره ساسانی تعلق دارد كه در دوره قاجار مورد مرمت قرار گرفته و به شکل کنونی در آمده اند.

امروزه از شوشتر با عنوان موزه بناها و سازه‌های آبی یاد می کنند و از این جهت آن را شهری کم‌نظیر در سراسر جهان می دانند.

 

راه دسترسی

آدرس: استان خوزستان، شهرستان شوشتر، جنوب پل بند گرگر و خیابان شریعتی، حد فاصل بین بند گرگر تا بند برج عیار

 

  • دشت لاله های واژگون

    دشت لاله های واژگون دشت لاله های واژگون چهار محال و بختیاری یكی از زیباترین جلوه های بدیع …
  • جاذبه های کربلا

    جاذبه های کربلا کربلا جزو شهرهای مذهبی جهان و شیعیان است و مهم‌ترین جاذبه‌ی آن‌ها وجود مرق…
  • شاهکار پیکر تراشی ایران باستان

    شاهکار پیکر تراشی ایران باستان بیشاپور و غار شاپور اول ساسانی     غار شاپور از م…
بارگذاری نوشته های مرتبط بیشتر
  • دشت لاله های واژگون

    دشت لاله های واژگون دشت لاله های واژگون چهار محال و بختیاری یكی از زیباترین جلوه های بدیع …
  • راهنمای سفر به کاشان

    راهنمای سفر به کاشان کاشان یکی از زیباترین و قدیمی‌ترین شهرهای ایران است که هر سال میزبان …
  • راهنمای سفر به روسیه

    راهنمای سفر به روسیه روسیه پهناورترین کشور دنیا است و به دلیل همین پهناوری با کشورهای زیاد…
مطالب بیشتر از این نویسنده admin2
بارگذاری بیشتر در سبک زندگی

دیدگاهتان را بنویسید

بررسی کنید

دشت لاله های واژگون

دشت لاله های واژگون دشت لاله های واژگون چهار محال و بختیاری یكی از زیباترین جلوه های بدیع …